توسط : سنگنوشتههای گنج نامه همدان یکی از آثار مهم باستانی و تاریخی ایران است که در کوهستان الوند و در نزدیکی شهر همدان قرار دارد. این کتیبهها به دوران هخامنشیان تعلق دارند و نوشتههای آنان در سه زبان مختلف شامل پارسی باستان، ایلامی و بابلی نو حکاکی شدهاند. در این مقاله به معرفی، تاریخچه، ویژگیها، کتیبهها و اهمیت این سنگنوشتهها خواهیم پرداخت.
موقعیت جغرافیایی و مکان
سنگنوشتههای گنج نامه همدان در جنوب غربی همدان و در انتهای دره عباسآباد، یکی از درههای سرسبز و زیبای منطقه الوند قرار دارند. این مکان در فاصله ۵ کیلومتری از مرکز شهر همدان واقع شده و از طریق یک جاده تاریخی که در دوره هخامنشیان مورد استفاده قرار میگرفته، قابل دسترسی است. این جاده شاهی که از هگمتانه (پایتخت تابستانی هخامنشیان) به بابل (پایتخت هخامنشیان) منتهی میشد، یکی از مهمترین مسیرهای ارتباطی ایران با سرزمینهای میانرودان به شمار میرفت.
تاریخچه و نامگذاری
سنگنوشتههای گنج نامه همدان در دوران داریوش بزرگ و خشایارشاه هخامنشی به منظور ثبت افتخارات و اندیشههای شاهان هخامنشی بر دل صخرههای کوه الوند حکاکی شدهاند. این کتیبهها در ابتدا با نامهایی همچون «سنگنبشته»، «نبشت خدایان»، «دادمهان»، «جنگنامه» و «گنجنامه» شناخته میشدند. در سدههای اخیر، نام «گنجنامه» به دلیل ارتباط مردم با تصور وجود گنجهای نهانی در آن، رایج شد. واژه «جنگنامه» نیز به نظر میرسد در اثر تأثیر تصورات مردم از جنگها و فتوحات شاهان هخامنشی به جای «گنج» آمده باشد.
ویژگیها و ساختار کتیبهها
سنگنوشتههای گنج نامه همدان شامل دو لوح بزرگ هستند که هرکدام در سه ستون به زبانهای پارسی باستان، ایلامی و بابلی نو نگاشته شدهاند. متن پارسی باستان در سمت چپ هر دو لوح قرار دارد و به عرض ۱۱۵ سانتیمتر است. متن ایلامی در وسط لوحها و متن بابلی در سمت راست قرار دارند. هر کدام از کتیبهها شامل بیست سطر است و متن آنها از نظر مضمون مشابه یکدیگر است. کتیبهها با خط میخی نوشته شدهاند و در اطراف آنها سوراخهایی دیده میشود که نشان میدهند در گذشته، لوحها در پوششهای فلزی قرار داشتهاند.
مضمون کتیبهها
هر کتیبه به شکلی مشابه از عظمت شاهان هخامنشی و تأسیس امپراتوری بزرگ ایران سخن میگوید. در کتیبه داریوش بزرگ، این شاه هخامنشی از اهورامزدا، خدای بزرگ، به عنوان خالق زمین و آسمان و مردم یاد میکند و خود را شاه بزرگ و شاه شاهان معرفی مینماید. در کتیبه خشایارشا نیز، او خود را شاه بزرگ و شاه شاهان مینامد و از اهورامزدا به عنوان بزرگترین خدایان یاد میکند. این کتیبهها نه تنها به معرفی شاهان هخامنشی بلکه به تثبیت قدرت و اقتدار آنان در برابر ملل مختلف پرداختهاند.
مرمت و حفاظت
سنگنوشتههای گنجنامه در طول تاریخ بارها مورد توجه قرار گرفتهاند و به ویژه در دوران معاصر توسط محققان و باستانشناسان مختلف مورد بررسی قرار گرفتهاند. در سال ۱۲۲۰ هجری شمسی، اوژن فلاندن، باستانشناس فرانسوی، به همراه پاسکال کوست، نگارگر فرانسوی، این کتیبهها را بررسی و نگارهبرداری کردند. بعد از آن، سر هنری راولینسون، کاشف بریتانیایی، با استفاده از این کتیبهها موفق شد رمز خط میخی پارسی باستان را گشوده و سنگنوشتههای داریوش بزرگ در بیستون را بخواند.
در سالهای اخیر، سنگنوشتههای گنجنامه مورد حملات و تخریبهایی قرار گرفتهاند. یکی از این حوادث در شب چهارشنبهسوری رخ داد، جایی که فرد یا افرادی با بمبهای دستساز تلاش کردند به این آثار تاریخی آسیب بزنند. خوشبختانه، این سنگنوشتهها پس از این حادثه مرمت و بازسازی شدند.
آبشار گنجنامه
آبشار گنجنامه یکی از جاذبههای طبیعی این منطقه است که از چشمهها و جویبارهای کوه الوند سرچشمه میگیرد. این آبشار به ارتفاع ۱۲ متر و آب دائمی خود، یکی از زیباییهای طبیعی این مکان است. در دوره هخامنشیان، این آبشار به دلیل اهمیت معنوی و تقدس آن در نزد مردم، محل قرارگیری کتیبههای گنجنامه انتخاب شد.
گونههای گیاهی و تنوع زیستی
منطقه گنجنامه علاوه بر ارزش تاریخی، به دلیل تنوع گیاهی و جانوری خود نیز مشهور است. در این منطقه میتوان گونههای گیاهی نادر و باارزش را یافت. از جمله این گیاهان، درختان کهنسال با عمر بیش از ۱۵۰ سال، تراریوم گیاهی آمازون و دیوار سبز در غارها قرار دارند که به شکلی چشمنواز در معرض دید عموم قرار گرفتهاند.
نتیجهگیری
سنگنوشتههای گنجنامه همدان نه تنها از نظر تاریخی و فرهنگی اهمیت بسیاری دارند بلکه به عنوان یکی از منابع اصلی برای فهم تاریخ هخامنشیان و خط میخی پارسی باستان شناخته میشوند. این آثار باستانی از لحاظ باستانشناسی و جغرافیایی نیز نقش مهمی در درک مسیرهای ارتباطی ایران در دوران باستان دارند. حفاظت و مرمت این کتیبهها از اهمیت ویژهای برخوردار است، زیرا آنها بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی ایران هستند که باید برای نسلهای آینده حفظ شوند.
