توسط : سرای عجم یا سرای السلة یکی از بناهای تاریخی ارزشمند شهر اهواز بود. با قدمتی که به دوران قاجار بازمیگشت، نقش مهمی در تاریخ و فرهنگ این منطقه ایفا میکرد.
این بنا که بهعنوان یکی از کاروانسراهای شیخ خزعل و نیز بازار مورد استفاده قرار میگرفت، در طول زمان به دلیل ویژگیهای معماری منحصربهفرد و ارزش تاریخی خود به یکی از آثار ملی ایران تبدیل شد. با این حال، سرنوشت این بنای تاریخی نشاندهنده چالشهای حفاظت از میراث فرهنگی در ایران است. در این مقاله، به بررسی تاریخچه، اهمیت، و نهایتاً تخریب سرای عجم پرداخته خواهد شد.
تاریخچه و معماری سرای عجم
سرای عجم در خیابان آزادگان اهواز (معروف به “۲۴ متری”) واقع شده بود و از لحاظ معماری بهعنوان یکی از بناهای منحصربهفرد دوران قاجار شناخته میشد. این بنا به سبک معماری ایرانی با استفاده از آجرچینیهای زیبا، ستونهای حجاریشده، حجرههای متعدد، سنگفرش، و در و پنجرههای چوبی ساخته شده بود. این بنا به دلیل استفاده از تکنیکهای معماری سنتی و ساختارهای زیبای خود، همواره توجه معماران و علاقهمندان به معماری ایرانی را به خود جلب کرده بود.
سرای عجم نه تنها بهعنوان یک کاروانسرا و بازار، بلکه بهعنوان یکی از مهمترین مراکز اقتصادی و اجتماعی شهر اهواز در دوران قاجار و پهلوی شناخته میشد. این بنا پس از سقوط خزعل، توسط فردی به نام آقا احمد عجم، پدر ناصر عجم (نماینده مجلس و شهردار اهواز)، خریداری شد و به سرای عجم معروف شد.
تخریب و تهدیدات
از اواخر دهه ۱۳۸۰، سرای عجم با تهدیدات جدی مواجه شد. مالک جدید این بنا که سابقه تخریب بناهای تاریخی دیگر در اهواز را نیز در کارنامه خود داشت، قصد داشت این بنای تاریخی را تخریب کرده و آن را به یک ساختمان مدرن تبدیل کند. این اقدامات با اعتراضات گستردهای از سوی دوستداران میراث فرهنگی و جامعه محلی روبرو شد. در سال ۱۳۸۸، بخشهایی از این بنا بهصورت شبانه تخریب شد، اما با مداخله بهموقع نیروهای یگان حفاظت میراث فرهنگی و جمعی از فعالان فرهنگی، روند تخریب متوقف شد.
با این حال، مالک بنا همچنان به تلاشهای خود برای تخریب این اثر ادامه داد و حتی موفق شد سرای عجم را بهطور موقت از فهرست آثار ملی خارج کند. این اقدام با واکنشهای شدیدی از سوی جامعه مدنی مواجه شد. کمپینهایی در فضای مجازی، بهویژه در فیسبوک، برای جلوگیری از تخریب بنا به راه افتاد.
تخریب کامل و از دست رفتن یک میراث
در نهایت، تمامی تلاشها برای حفاظت از سرای عجم بینتیجه ماند و این بنا در اسفند ۱۳۹۲ بهطور کامل تخریب شد. بخشهایی از طاقها و ستونهای بنا بهصورت عمدی توسط مالک تخریب شد و این بنای ارزشمند دیگر وجود خارجی ندارد. تخریب سرای عجم نه تنها از دست رفتن یک اثر معماری مهم، بلکه نمادی از عدم توانایی در حفاظت از میراث فرهنگی در برابر فشارهای اقتصادی و منافع شخصی بود.
اهمیت فرهنگی و اجتماعی سرای عجم
سرای عجم فقط یک بنای تاریخی نبود؛ بلکه بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی مردم اهواز و خوزستان بود. این بنا خاطرات و داستانهای متعددی از زندگی مردم این منطقه را در خود جای داده بود. همچنین بهعنوان یکی از نمادهای شهر اهواز شناخته میشد. تخریب این بنا به معنای از دست رفتن بخشی از تاریخ و هویت مردم اهواز بود که دیگر قابل بازگشت نیست.
درسهایی برای آینده
تخریب سرای عجم و سایر بناهای تاریخی در ایران نشاندهنده نیاز به بازنگری در سیاستها و قوانین مربوط به حفاظت از میراث فرهنگی است. این اتفاقات نشان میدهد که حفاظت از بناهای تاریخی نیازمند همکاری نزدیک بین سازمانهای دولتی، جامعه مدنی و مالکان خصوصی است. همچنین، لازم است که ارزشهای فرهنگی و تاریخی این بناها بهطور گستردهتری در جامعه معرفی شود تا حمایت بیشتری برای حفظ آنها جلب شود.
میراثی که تنها عکس هایش باقیست
سرای عجم اهواز، که روزگاری یکی از مهمترین بناهای تاریخی این شهر بود، اکنون تنها در خاطرات و تصاویر باقی مانده است. این بنا که نمایانگر بخشی از تاریخ و فرهنگ مردم خوزستان بود، به دلیل بیتوجهی و منافع شخصی از بین رفت.
داستان سرای عجم باید بهعنوان هشداری برای حفاظت از سایر میراثهای فرهنگی و تاریخی ایران در نظر گرفته شود، تا چنین وقایعی در آینده تکرار نشود. حفاظت از این میراثها نه تنها وظیفه سازمانهای دولتی، بلکه وظیفه همه اعضای جامعه است.
